Oświetlenie awaryjne bardzo często jest traktowane jak zwykła część instalacji elektrycznej. Zarządca zleca pomiary elektryczne raz na pięć lat i zakłada, że temat został zamknięty. To błąd.
Instalacja oświetlenia ewakuacyjnego jest urządzeniem przeciwpożarowym. Powinna więc przechodzić przegląd techniczny i czynności konserwacyjne zgodnie z normami, dokumentacją techniczno-ruchową oraz instrukcjami producenta, jednak nie rzadziej niż raz w roku. Pięcioletnia kontrola instalacji elektrycznej, wykonywana na podstawie art. 62 Prawa budowlanego, jest odrębnym obowiązkiem i nie zastępuje corocznego przeglądu oświetlenia awaryjnego.
Najprościej można to ująć w trzech pytaniach:
- test miesięczny sprawdza, czy oprawy w ogóle przełączają się na zasilanie awaryjne,
- test roczny odpowiada na pytanie, czy działają prawidłowo przez wymagany czas,
- pomiary natężenia potwierdzają, czy na drodze ewakuacyjnej rzeczywiście jest wystarczająco jasno.
Sama zielona kontrolka na oprawie nie daje odpowiedzi na żadne z tych pytań.
Czy oświetlenie awaryjne trzeba sprawdzać raz w roku, czy raz na pięć lat?
Oświetlenie awaryjne jest zasilane energią elektryczną, ale ze względu na swoją funkcję należy jednocześnie do urządzeń przeciwpożarowych. Jego zadaniem nie jest zapewnienie wygody użytkownikom budynku, lecz umożliwienie bezpiecznego opuszczenia obiektu po zaniku zasilania podstawowego, w czasie pożaru lub innego zagrożenia.
Zgodnie z przepisami przeciwpożarowymi urządzenia przeciwpożarowe powinny być poddawane przeglądom technicznym i konserwacji w terminach określonych przez producenta, jednak nie rzadziej niż raz w roku. Instalacje oświetlenia ewakuacyjnego zostały wprost wymienione w definicji urządzeń przeciwpożarowych.
Kontrola pięcioletnia instalacji elektrycznej obejmuje natomiast między innymi stan połączeń, zabezpieczeń, ochronę przed porażeniem, rezystancję izolacji oraz uziemienia. Jest potrzebna, ale nie sprawdza pełnej funkcjonalności systemu oświetlenia awaryjnego jako instalacji bezpieczeństwa.
W praktyce oba obowiązki występują równolegle:
| Rodzaj kontroli | Podstawowy zakres | Częstotliwość |
|---|---|---|
| Test funkcjonalny oświetlenia awaryjnego | Przełączenie opraw na tryb awaryjny | Co miesiąc |
| Przegląd urządzenia przeciwpożarowego | Stan opraw, akumulatorów, zasilania, sterowania i pełny test czasu działania | Nie rzadziej niż raz w roku |
| Kontrola instalacji elektrycznej | Pomiary ochronne, izolacja, uziemienia, stan połączeń i zabezpieczeń | Co najmniej raz na 5 lat |
| Pomiary natężenia oświetlenia awaryjnego | Sprawdzenie wymaganej liczby luksów | Według właściwej normy, projektu i dokumentacji obiektu oraz po zmianach instalacji |
Miesięczny test oświetlenia awaryjnego
Test miesięczny jest krótką kontrolą funkcjonalną. Nie polega na całkowitym rozładowaniu akumulatorów. Jego celem jest sprawdzenie, czy po zaniku napięcia podstawowego wszystkie oprawy przechodzą w tryb pracy awaryjnej.
Podczas kontroli należy zasymulować awarię zasilania podstawowego na czas wystarczający do sprawdzenia opraw i znaków ewakuacyjnych. Następnie trzeba przejść całą drogę ewakuacyjną, a nie tylko spojrzeć na lampy znajdujące się przy rozdzielnicy.
W ramach testu miesięcznego sprawdza się przede wszystkim:
- czy każda oprawa załącza się po zaniku zasilania podstawowego,
- czy źródła światła działają prawidłowo,
- czy podświetlane znaki ewakuacyjne są czytelne,
- czy oprawy nie są uszkodzone, zabrudzone albo zasłonięte,
- czy kontrolki ładowania i sygnalizacji nie wskazują awarii,
- czy po przywróceniu zasilania oprawy wracają do właściwego trybu pracy,
- czy system centralnego monitorowania nie zgłasza błędów.
Wynik kontroli powinien zostać zapisany w książce eksploatacji systemu lub w innym rejestrze prowadzonym dla budynku. Samo wykonanie testu bez pozostawienia dokumentacji jest trudne do udowodnienia podczas kontroli Państwowej Straży Pożarnej, ubezpieczyciela albo po wystąpieniu zdarzenia. Zakres kontroli miesięcznych i obowiązek rejestrowania wyników wynikają z zasad eksploatacji opisanych w normie PN-EN 50172.
Czy test miesięczny można wykonać przyciskiem TEST?
Można, pod warunkiem że przycisk rzeczywiście odłącza lub symuluje odłączenie zasilania podstawowego konkretnej oprawy. W większych obiektach stosuje się również kluczykowe wyłączniki testowe, systemy centralnego monitorowania lub oprawy z funkcją autotestu.
Autotest ułatwia kontrolę, ale nie zastępuje oględzin. System może potwierdzić sprawność obwodu i akumulatora, a jednocześnie nie wykryć, że znak ewakuacyjny jest zasłonięty, oprawa została obrócona albo po zmianie aranżacji światło nie dociera już do podłogi.
Roczny przegląd oświetlenia awaryjnego
Roczny przegląd powinien być znacznie szerszy niż test miesięczny. Najważniejszą czynnością jest próba działania przez pełny wymagany czas autonomii.
Nie wystarczy wyłączyć zasilania na pięć minut, zobaczyć, że lampy świecą, i wpisać do protokołu „sprawne”. Akumulator może bez problemu zasilić oprawę przez kilka minut, a po 30 lub 40 minutach napięcie spadnie na tyle, że lampa zgaśnie albo jej strumień świetlny przestanie zapewniać wymagane natężenie.
Roczny przegląd powinien obejmować:
- Weryfikację dokumentacji, poprzednich protokołów i zaleceń.
- Sprawdzenie liczby, rozmieszczenia i oznaczenia opraw.
- Oględziny obudów, kloszy, piktogramów i mocowań.
- Sprawdzenie zasilania podstawowego i obwodów testowych.
- Kontrolę wskaźników ładowania, sterowników i systemu monitorowania.
- Symulację zaniku zasilania podstawowego.
- Sprawdzenie załączenia wszystkich opraw i znaków.
- Próbę działania przez pełny czas znamionowy.
- Kontrolę opraw pod koniec testu, gdy akumulatory są najbardziej obciążone.
- Sprawdzenie powrotu instalacji do normalnego trybu i rozpoczęcia ładowania.
- Odnotowanie niesprawnych opraw, akumulatorów i innych nieprawidłowości.
- Sporządzenie protokołu oraz aktualizację rejestru testów.
Roczny test należy zaplanować w taki sposób, aby po jego zakończeniu akumulatory miały czas na ponowne naładowanie przed rozpoczęciem użytkowania budynku. Nie powinno się wykonywać pełnego rozładowania tuż przed wydarzeniem, otwarciem galerii, zmianą nocną albo okresem zwiększonego obciążenia obiektu.
Jak długo powinno działać oświetlenie awaryjne?
Warunki techniczne wymagają, aby awaryjne oświetlenie ewakuacyjne działało przez co najmniej godzinę od zaniku oświetlenia podstawowego.
Jedna godzina jest jednak wymaganiem minimalnym. W konkretnym budynku projekt może przewidywać autonomię:
- 1 godziny,
- 2 godzin,
- 3 godzin.
Czas działania należy ustalać na podstawie projektu instalacji, scenariusza pożarowego, instrukcji bezpieczeństwa pożarowego, oznaczenia oprawy i dokumentacji producenta.
Jeżeli na oprawie lub w projekcie podano czas autonomii wynoszący trzy godziny, roczna próba powinna potwierdzić działanie przez trzy godziny. Nie można zakończyć testu po godzinie tylko dlatego, że jest to ogólne minimum wynikające z warunków technicznych.
W czasie testu liczy się nie tylko to, czy źródło światła jeszcze świeci. Pod koniec deklarowanego czasu oprawa nadal powinna zapewniać światło umożliwiające spełnienie wymaganych parametrów na drodze ewakuacyjnej.
Pomiary natężenia oświetlenia awaryjnego – ile luksów jest wymagane?
Pomiary wykonuje się luksomierzem po przełączeniu instalacji na zasilanie awaryjne. Oświetlenie podstawowe należy wyłączyć, a wpływ światła dziennego ograniczyć na tyle, aby nie zawyżał wyników.
Wymagania zależą od rodzaju strefy.
Drogi ewakuacyjne
Według aktualnej PN-EN 1838:2025-05 na drodze ewakuacyjnej wymagane jest co najmniej 1 lx na powierzchni podłogi w całej użytkowej szerokości drogi, z wyłączeniem skrajnych pasów:
- po 0,25 m przy drogach o szerokości do 2 m,
- po 0,5 m przy drogach szerszych niż 2 m.
Jest to istotna zmiana w stosunku do wcześniejszego podejścia, w którym wymagano zasadniczo 1 lx na osi drogi oraz co najmniej 0,5 lx w środkowym pasie obejmującym połowę jej szerokości.
Strefy otwarte – oświetlenie antypaniczne
W strefach otwartych, nazywanych również strefami antypanicznymi, minimalne natężenie powinno wynosić:
0,5 lx na poziomie podłogi, z wyłączeniem pasa o szerokości 0,5 m przy ścianach.
Oświetlenie antypaniczne stosuje się w większych pomieszczeniach i przestrzeniach, w których osoby muszą odnaleźć drogę ewakuacyjną, zanim dotrą do oznaczonego wyjścia.
Strefy wysokiego ryzyka
W strefach wysokiego ryzyka natężenie oświetlenia awaryjnego powinno wynosić co najmniej:
10% natężenia oświetlenia podstawowego, ale nie mniej niż 15 lx.
Dotyczy to miejsc, w których nagłe wyłączenie zasilania może narazić pracownika na szczególne niebezpieczeństwo albo uniemożliwić bezpieczne zakończenie procesu technologicznego.
Jeżeli więc stanowisko jest normalnie oświetlone na poziomie 500 lx, oświetlenie awaryjne powinno zapewnić co najmniej 50 lx, ponieważ 10% z 500 lx jest wartością wyższą niż minimalne 15 lx.
Sprzęt przeciwpożarowy, apteczki i przyciski alarmowe
W miejscach, w których znajdują się:
- gaśnice,
- hydranty,
- ręczne ostrzegacze pożarowe,
- przyciski uruchamiające oddymianie,
- apteczki i punkty pierwszej pomocy,
wymagane jest odpowiednie doświetlenie pionowej powierzchni urządzenia. Natężenie powinno wynosić co najmniej 5 lx.
Oprawa powinna znajdować się „w pobliżu” danego elementu, co w rozumieniu normy oznacza zwykle odległość nie większą niż 2 m w poziomie.
Zestawienie wymaganych wartości
| Miejsce lub strefa | Minimalne natężenie |
| Droga ewakuacyjna według PN-EN 1838:2025-05 | 1 lx na użytkowej powierzchni podłogi |
| Strefa otwarta – antypaniczna | 0,5 lx |
| Strefa wysokiego ryzyka | 10% oświetlenia podstawowego, minimum 15 lx |
| Gaśnica, hydrant, ROP, przycisk oddymiania, apteczka | 5 lx na powierzchni pionowej |
Należy pamiętać, że samo osiągnięcie wartości minimalnej w jednym punkcie nie oznacza jeszcze, że instalacja jest prawidłowa. Znaczenie ma również równomierność oświetlenia, rozmieszczenie opraw oraz doświetlenie miejsc szczególnie istotnych dla ewakuacji.
Gdzie powinny znajdować się oprawy oświetlenia awaryjnego?
Oprawy powinny oświetlać nie tylko długie, proste odcinki korytarzy. Szczególnej uwagi wymagają miejsca, w których osoba ewakuująca się musi podjąć decyzję, zmienić kierunek albo pokonać przeszkodę.
Oświetlenie powinno być zapewnione między innymi:
- przy każdym wyjściu ewakuacyjnym,
- przy schodach i zmianach poziomu,
- przy zmianach kierunku drogi ewakuacyjnej,
- przy skrzyżowaniach korytarzy,
- przy końcowych wyjściach z budynku,
- na zewnątrz przy wyjściu ewakuacyjnym,
- przy sprzęcie przeciwpożarowym,
- przy ręcznych ostrzegaczach pożarowych,
- przy punktach pierwszej pomocy,
- przy urządzeniach służących do ewakuacji osób z niepełnosprawnościami.
Sformułowanie „przy” lub „w pobliżu” nie oznacza, że oprawa musi znajdować się dokładnie nad urządzeniem. Powinna jednak zapewniać wymagane oświetlenie i zasadniczo być oddalona nie więcej niż 2 m w poziomie.
Kiedy wykonywać pomiary natężenia oświetlenia?
Pomiary natężenia należy wykonać przede wszystkim:
- przy odbiorze nowej instalacji,
- po wymianie opraw na inny typ,
- po zmianie ich rozmieszczenia,
- po przebudowie korytarzy lub klatek schodowych,
- po zmianie aranżacji pomieszczeń,
- po dobudowaniu ścian, przegród, regałów lub innych przeszkód,
- po stwierdzeniu, że część opraw świeci słabiej,
- zgodnie z częstotliwością wynikającą z właściwej normy i dokumentacji obiektu.
Aktualne wydania PN-EN 1838:2025-05 i PN-EN 50172:2025-04 wskazują na okresową weryfikację parametrów fotometrycznych, w tym pomiary wykonywane co pięć lat. Nie oznacza to jednak, że oświetlenie awaryjne staje się instalacją sprawdzaną wyłącznie raz na pięć lat. Nadal obowiązuje coroczny przegląd jako urządzenia przeciwpożarowego oraz regularne testy funkcjonalne. Pięcioletni pomiar fotometryczny jest osobną czynnością i nie jest tym samym co pięcioletnia kontrola instalacji elektrycznej z Prawa budowlanego.
Jeżeli projekt, instrukcja bezpieczeństwa pożarowego, producent albo warunki ubezpieczenia wymagają pomiarów częstszych, należy stosować wymagania bardziej rygorystyczne.
Jak prawidłowo wykonać pomiary luksomierzem?
Pomiary nie powinny być wykonywane przy włączonym oświetleniu podstawowym. Wynik 20 lx zmierzony na korytarzu oświetlonym zwykłymi lampami nie mówi nic o skuteczności oświetlenia awaryjnego.
Przed rozpoczęciem pomiarów należy:
- Wyłączyć lub zasymulować zanik zasilania podstawowego.
- Upewnić się, że oprawy pracują z akumulatorów albo źródła centralnego.
- Ograniczyć wpływ światła dziennego.
- Odczekać zgodnie z przyjętą metodyką pomiarową.
- Ustawić czujnik luksomierza na poziomie podłogi, skierowany powierzchnią pomiarową do góry.
- Wykonać pomiary w reprezentatywnej siatce punktów, a nie wyłącznie bezpośrednio pod oprawami.
- Osobno zmierzyć oświetlenie pionowe na urządzeniach przeciwpożarowych i punktach pierwszej pomocy.
- Zapisać wszystkie wyniki wraz z lokalizacją punktów.
Istotny jest wynik najniższy, a nie średnia z całego korytarza. Jeżeli pod jedną oprawą zmierzono 8 lx, a kilka metrów dalej tylko 0,4 lx, instalacja nie spełnia wymagania 1 lx na całej ocenianej powierzchni.
Dobrą praktyką jest wykonanie części pomiarów również pod koniec testu autonomii. Wtedy najłatwiej wychwycić oprawy, których akumulatory nadal podtrzymują światło, ale jego strumień znacząco spadł.
Jak szybko powinno załączyć się oświetlenie awaryjne?
Na drodze ewakuacyjnej wymagane natężenie nie musi pojawić się natychmiast w pełnej wartości, ale system powinien osiągnąć:
- co najmniej 50% wymaganego natężenia w ciągu 5 sekund,
- pełne wymagane natężenie w ciągu 60 sekund.
W strefach wysokiego ryzyka czas załączenia może być znacznie krótszy i powinien wynikać z oceny zagrożenia oraz dokumentacji technicznej instalacji.
Co powinien zawierać protokół z przeglądu?
Dobry protokół nie powinien ograniczać się do jednego zdania: „Oświetlenie awaryjne sprawne”. Zarządca musi mieć możliwość ustalenia, co rzeczywiście sprawdzono, gdzie znajdowały się niesprawne urządzenia i czy usunięto zalecenia z poprzedniego roku.
W protokole warto podać:
- nazwę i adres obiektu,
- datę wykonania przeglądu,
- podstawę prawną i zastosowane normy,
- rodzaj instalacji oraz sposób jej zasilania,
- liczbę i lokalizację sprawdzonych opraw,
- numery identyfikacyjne opraw,
- typy i deklarowany czas autonomii,
- sposób wywołania zaniku zasilania,
- godzinę rozpoczęcia i zakończenia testu,
- wynik pełnego testu czasu działania,
- wyniki pomiarów natężenia wraz z lokalizacją punktów,
- wykaz uszkodzonych opraw i akumulatorów,
- informacje o zasłoniętych lub nieczytelnych znakach,
- zalecenia oraz termin ich realizacji,
- informację o sprawdzeniu zaleceń z poprzedniego protokołu,
- dane i podpis osoby wykonującej kontrolę.
W większych obiektach oprawy powinny być ponumerowane i naniesione na rzut kondygnacji. Opis „niesprawna lampa na korytarzu” jest praktycznie bezużyteczny, jeżeli na tej samej kondygnacji znajduje się kilkadziesiąt podobnych urządzeń.
Najczęstsze błędy podczas przeglądów oświetlenia awaryjnego
Sprawdzenie wyłącznie zielonych kontrolek
Zielona dioda najczęściej informuje o obecności zasilania i ładowaniu akumulatora. Nie potwierdza jego rzeczywistej pojemności ani czasu pracy oprawy.
Test trwający kilka minut
Krótka próba potwierdza tylko, że oprawa się załącza. Nie zastępuje rocznego testu pełnego czasu autonomii.
Brak wyłączenia oświetlenia podstawowego podczas pomiarów
Wynik zostaje wtedy zawyżony przez zwykłe oświetlenie, światło z sąsiednich pomieszczeń albo światło dzienne.
Pomiary tylko bezpośrednio pod oprawami
Najniższe natężenie występuje zwykle pomiędzy oprawami, przy zmianie kierunku, na spoczniku schodów albo w miejscu częściowo zasłoniętym przez elementy wyposażenia.
Brak oznaczeń opraw
Bez numeracji trudno zlecić naprawę, potwierdzić jej wykonanie i porównać wyniki z kolejnym przeglądem.
Traktowanie przeglądu pięcioletniego jako wystarczającego
Pięcioletnia kontrola elektryczna nie zastępuje corocznego przeglądu urządzeń przeciwpożarowych. Sprawdza inny zakres i wynika z innej podstawy prawnej.
Brak kontroli po zmianach aranżacyjnych
Nowa ściana, wysoki regał, reklama, zabudowa recepcji albo zmiana przebiegu drogi ewakuacyjnej może sprawić, że wcześniej prawidłowa instalacja przestanie zapewniać wymagane natężenie.
Aktualne normy dotyczące oświetlenia awaryjnego
W 2025 roku Polski Komitet Normalizacyjny opublikował nowe wydania podstawowych norm:
- PN-EN 1838:2025-05 – Zastosowania oświetlenia – Oświetlenie awaryjne budynków,
- PN-EN 50172:2025-04 – Systemy awaryjnego oświetlenia ewakuacyjnego.
Jednocześnie w wykazie norm przywołanych w obowiązujących warunkach technicznych nadal mogą widnieć starsze wydania. Przy ocenie konkretnego obiektu trzeba więc uwzględnić datę projektu, decyzję o pozwoleniu na budowę, zastosowane rozwiązania projektowe, instrukcję bezpieczeństwa pożarowego oraz dokumentację producentów.
Nie należy automatycznie oceniać każdego starszego budynku wyłącznie według najnowszej normy bez sprawdzenia dokumentacji. Z drugiej strony nowe wydania norm pokazują aktualny poziom wiedzy technicznej i powinny być uwzględniane przy przebudowach, modernizacjach i projektowaniu nowych instalacji.
Potrzebujesz kontroli wraz z dokumentacją? Zamów przegląd oświetlenia awaryjnego w Krakowie.
Podsumowanie
Oświetlenie awaryjne nie jest instalacją, o której można przypomnieć sobie raz na pięć lat przy okazji pomiarów elektrycznych. Jest urządzeniem przeciwpożarowym, od którego w sytuacji zagrożenia zależy możliwość bezpiecznego opuszczenia budynku.
Prawidłowy system kontroli powinien obejmować:
- krótkie testy funkcjonalne wykonywane co miesiąc,
- pełny przegląd techniczny co najmniej raz w roku,
- coroczny test pełnego czasu autonomii,
- pomiary natężenia zgodnie z właściwą normą, projektem i dokumentacją obiektu,
- dodatkowe pomiary po przebudowie lub zmianie aranżacji,
- prowadzenie rejestru testów, usterek i wykonanych napraw.
Test miesięczny pokazuje, czy oprawa się załącza. Test roczny potwierdza, czy wytrzyma wymagany czas. Dopiero pomiary luksomierzem odpowiadają jednak na najważniejsze pytanie: czy podczas rzeczywistej awarii na drodze ewakuacyjnej będzie wystarczająco jasno.
