Wentylacja w mieszkaniu nie kończy się na kratce w łazience i kominie wyprowadzonym ponad dach. Żeby instalacja działała prawidłowo, potrzebny jest cały uporządkowany przepływ powietrza: od nawiewników okiennych lub ściennych, przez pokoje i szczeliny pod drzwiami, aż do kratek wyciągowych w kuchni, łazience, WC oraz innych pomieszczeniach pomocniczych.
W praktyce problemy najczęściej zaczynają się wtedy, gdy ktoś analizuje tylko jeden fragment systemu. Kominiarz sprawdza drożność kanału, mieszkaniec patrzy, czy kartka papieru trzyma się kratki, a zarządca otrzymuje informację, że „wentylacja działa”. Tymczasem nie wiadomo, ile powietrza rzeczywiście jest usuwane, skąd powietrze napływa i czy cały układ pracuje zgodnie z projektem budynku.
Najpierw projekt budynku, później aktualne wymagania
Przy ocenie wentylacji w istniejącym mieszkaniu punktem wyjścia powinien być projekt budowlany i techniczny, na podstawie którego budynek otrzymał pozwolenie na budowę. Budynek został bowiem zaprojektowany według przepisów i zasad obowiązujących dla danej inwestycji, a kolejne zmiany rozporządzenia nie zawsze działają automatycznie wstecz.
Przepisy przejściowe wielokrotnie przewidywały, że dla inwestycji, dla których wcześniej złożono wniosek o pozwolenie na budowę, dokonano zgłoszenia albo wydano decyzję, stosuje się wcześniejsze brzmienie przepisów. Warunki techniczne stosuje się przede wszystkim przy projektowaniu, budowie, przebudowie i zmianie sposobu użytkowania budynku.
Nie oznacza to jednak, że w starym budynku może działać dowolna wentylacja tylko dlatego, że „kiedyś tak budowano”. Instalacja powinna pozostawać sprawna, nie może powodować zagrożenia, zawilgocenia ani pogorszenia warunków higienicznych. Trzeba jednak odróżnić:
- niezgodność wykonania z zatwierdzonym projektem,
- późniejszą przebudowę instalacji przez mieszkańców,
- zużycie lub uszkodzenie urządzeń,
- wymagania, których w czasie budowy obiektu jeszcze nie było.
Dlatego przy poważniejszych problemach nie wystarczy porównać mieszkania z aktualnym poradnikiem internetowym. Trzeba ustalić rok budowy, zastosowany system, przeznaczenie pomieszczeń, projektowane strumienie powietrza i ewentualne późniejsze zmiany.
Czy stosowanie norm wentylacyjnych jest obowiązkowe?
To temat, który często przedstawiany jest zbyt prosto.
Zgodnie z ustawą o normalizacji stosowanie Polskich Norm jest co do zasady dobrowolne. Polski Komitet Normalizacyjny podkreśla również, że samo przywołanie normy w rozporządzeniu nie zmienia automatycznie jej statusu na powszechnie obowiązujące źródło prawa.
Z drugiej strony rozporządzenie w sprawie warunków technicznych wprost wymaga, aby wentylacja zapewniała odpowiednią jakość środowiska wewnętrznego przy zachowaniu wymagań Polskich Norm dotyczących wentylacji. W § 149 wskazano dodatkowo, że strumień powietrza zewnętrznego powinien odpowiadać wymaganiom właściwej Polskiej Normy. Wykaz norm załączony do rozporządzenia przywołuje między innymi PN-B-03430:1983 wraz ze zmianą Az3:2000, w określonym zakresie jej punktów.
Dlatego w praktyce projektowej i odbiorowej normy tej nie można po prostu zignorować. Nie dlatego, że każda Polska Norma sama w sobie jest ustawą, ale dlatego, że stanowi wskazaną w rozporządzeniu metodę określenia wymaganych parametrów wentylacji.
Można zaprojektować inne rozwiązanie, szczególnie bardziej zaawansowane lub energooszczędne, ale projektant powinien wykazać, że zapewnia ono co najmniej równoważne warunki higieniczne i użytkowe. Samo stwierdzenie, że norma jest dobrowolna, nie uzasadnia wykonania wentylacji o dowolnie małej wydajności.
Czy można stosować normę wycofaną?
Tak. Oznaczenie normy jako wycofanej w katalogu PKN nie oznacza zakazu jej stosowania. Polski Komitet Normalizacyjny wyjaśnia, że zarówno normy aktualne, jak i wycofane mogą być stosowane.
Ma to szczególne znaczenie w budownictwie. Rozporządzenie może nadal przywoływać konkretną, starszą edycję normy, mimo że w katalogu PKN widnieje ona jako wycofana. Dopóki prawodawca nie zmieni załącznika do rozporządzenia, to właśnie wskazana wersja pozostaje istotnym punktem odniesienia.
Nie należy też mylić normy wycofanej z normą niezharmonizowaną. Harmonizacja dotyczy przede wszystkim określonych przepisów europejskich i oceny zgodności wyrobów. Brak harmonizacji nie oznacza, że norma nie może zostać wykorzystana do projektowania instalacji wentylacyjnej lub oceny jej parametrów.
Status prawny norm przywoływanych w rozporządzeniach od lat budzi wątpliwości. W stanowisku przedstawionym Rzecznikowi Praw Obywatelskich MRiT wskazało, że zastosowanie normy jest jedną z metod zapewnienia prawidłowego zaprojektowania budynku i osiągnięcia celu wynikającego z przepisów.
Ile powietrza powinna usuwać wentylacja z mieszkania?
W budynku mieszkalnym całkowity strumień wentylacyjny ustala się przede wszystkim jako sumę powietrza usuwanego z kuchni, łazienek, WC i objętych wywiewem pomieszczeń pomocniczych.
Minimalne wartości przyjmowane dla mieszkań wyglądają następująco:
| Pomieszczenie | Minimalny strumień wywiewny |
|---|---|
| Łazienka, z WC lub bez | 50 m³/h |
| Oddzielne WC | 30 m³/h |
| Bezokienne pomieszczenie pomocnicze, np. garderoba, schowek lub spiżarnia | 15 m³/h |
| Kuchnia z oknem i kuchenką gazową lub węglową | 70 m³/h |
| Kuchnia z oknem i kuchenką elektryczną w mieszkaniu do 3 osób | 30 m³/h |
| Kuchnia z oknem i kuchenką elektryczną w mieszkaniu dla więcej niż 3 osób | 50 m³/h |
| Kuchnia bez okna lub aneks kuchenny z kuchenką elektryczną | 50 m³/h |
| Kuchnia bez okna z kuchenką gazową | 70 m³/h i wentylacja mechaniczna wywiewna |
Wartości te wynikają z wymagań normowych przywołanych dla instalacji wentylacyjnych w budynkach mieszkalnych.
W przypadku wiatrołapu, garderoby, spiżarni czy schowka nie należy automatycznie przyjmować 15 m³/h tylko na podstawie nazwy pomieszczenia. Znaczenie ma projekt, brak okna, sposób użytkowania oraz to, czy pomieszczenie zostało objęte instalacją wywiewną.
Dlaczego w kuchni raz jest 30, raz 50, a czasami 70 m³/h?
Różnice wynikają z rodzaju urządzenia do gotowania, wielkości mieszkania i możliwości naturalnego przewietrzania.
Najniższa wartość, czyli 30 m³/h, dotyczy kuchni z oknem, kuchenką elektryczną i mieszkania przeznaczonego dla maksymalnie trzech osób. Gdy w takim mieszkaniu przewiduje się więcej mieszkańców, wymagany strumień wzrasta do 50 m³/h.
W kuchni z kuchenką gazową przyjmuje się 70 m³/h. Wynika to z dodatkowych produktów spalania, pary wodnej i większego wpływu urządzenia na jakość powietrza. W kuchni bez okna z urządzeniem gazowym konieczna jest wentylacja mechaniczna wywiewna.
Nie można więc podczas pomiaru przyjąć jednej uniwersalnej wartości dla wszystkich kuchni w budynku. Najpierw trzeba ustalić:
- jakie urządzenie przewidziano w projekcie,
- czy kuchnia ma okno,
- dla ilu osób zaprojektowano mieszkanie,
- czy jest to zamknięta kuchnia, czy aneks,
- jaki system wentylacji obsługuje lokal.
Częstym problemem jest też późniejsza zamiana kuchenki elektrycznej na gazową albo odwrotnie, bez sprawdzenia, czy istniejąca wentylacja została zaprojektowana dla nowych warunków.
Minimum 20 m³/h powietrza zewnętrznego na mieszkańca
Warunki techniczne przewidują, że w mieszkaniu strumień doprowadzanego powietrza zewnętrznego powinien wynikać ze strumienia wywiewanego, ale nie może być mniejszy niż 20 m³/h na każdą osobę przewidzianą na pobyt stały w projekcie.
Nie oznacza to, że wartość 20 m³/h dodajemy po prostu do strumieni z kuchni i łazienek. Są to dwa warunki, które trzeba sprawdzić równolegle.
Przykładowo w mieszkaniu dla czterech osób minimum wynikające z liczby użytkowników wynosi 80 m³/h. Jeżeli jednak suma wymaganych wywiewów z kuchni, dwóch łazienek i WC wynosi 180 m³/h, to instalacja oraz dopływ powietrza muszą być przygotowane na większą z tych wartości.
Zdarza się też sytuacja odwrotna: niewielkie mieszkanie ma tylko aneks kuchenny i łazienkę, ale jest przeznaczone dla większej liczby osób. Wtedy należy sprawdzić, czy suma wywiewów nie jest mniejsza niż wymagany dopływ powietrza zewnętrznego wynikający z liczby mieszkańców.
Kiedy należy przyjąć 30 m³/h na osobę?
Wymaganie 30 m³/h na osobę dotyczy w normie między innymi pomieszczeń klimatyzowanych oraz wentylowanych przy nieotwieranych oknach.
Trzeba jednak uważać na znaczenie słowa „klimatyzowane”. Typowy klimatyzator typu split zamontowany w salonie nie dostarcza powietrza zewnętrznego. Urządzenie chłodzi i osusza powietrze znajdujące się już w pomieszczeniu, ale nie zastępuje wentylacji.
Warunki techniczne rozróżniają instalację klimatyzacji lub wentylacji mechanicznej od urządzeń klimatyzacyjnych, które nie pobierają powietrza zewnętrznego. Dlatego sam montaż jednostki ściennej nie powoduje automatycznie, że można zlikwidować nawiewniki albo zrezygnować z wentylacji grawitacyjnej.
W praktyce wartość 30 m³/h na osobę ma szczególne znaczenie tam, gdzie:
- okna są nieotwierane,
- system rzeczywiście doprowadza i uzdatnia powietrze zewnętrzne,
- zastosowano pełną instalację wentylacji mechanicznej lub klimatyzacji komfortowej,
- wymaganie wynika z przeznaczenia pomieszczeń i przyjętej metody projektowej.
Powietrze musi przepływać od pomieszczeń czystych do brudnych
Prawidłowy kierunek przepływu powietrza jest równie ważny jak wydajność kratek.
Powietrze powinno napływać do pokojów dziennych i sypialni, a następnie przepływać w kierunku kuchni, aneksu kuchennego, łazienki i WC. Warunki techniczne wymagają, aby przepływ odbywał się od pomieszczeń o mniejszym stopniu zanieczyszczenia do pomieszczeń bardziej zanieczyszczonych.
W praktyce układ wygląda następująco:
nawiewnik okienny lub ścienny → pokój lub sypialnia → przedpokój → kuchnia, łazienka lub WC → kratka wyciągowa → kanał wentylacyjny.
Dzięki temu zapachy z kuchni, wilgoć z łazienki i powietrze z WC nie powinny rozchodzić się po mieszkaniu.
Błędem jest montowanie nawiewników tylko w łazience albo kierowanie powietrza z kuchni do sypialni. Błędem jest również wykonanie intensywnego wyciągu bez zapewnienia odpowiedniego nawiewu. Wentylator nie wytworzy powietrza. Jeżeli mieszkanie jest szczelne, będzie próbował zasysać je przez nieszczelności, piony instalacyjne, kanały sąsiedniego mieszkania albo przewód spalinowy.
Nawiewniki i podcięcia drzwi są częścią instalacji
W nowych lub uszczelnionych mieszkaniach powietrze zewnętrzne powinno być doprowadzane przez urządzenia nawiewne zamontowane w oknach, drzwiach balkonowych albo przegrodach zewnętrznych. Rozporządzenie wprost wymaga zapewnienia takiego dopływu, jeżeli nie zastosowano wentylacji mechanicznej nawiewnej lub nawiewno-wywiewnej.
Nawiewniki powinny znajdować się przede wszystkim w pokojach i sypialniach. Ich liczba i wydajność powinny odpowiadać ilości powietrza usuwanego z mieszkania.
Potrzebne są także otwory umożliwiające przepływ pomiędzy pomieszczeniami. Norma przyjmuje orientacyjnie:
- co najmniej 80 cm² przekroju netto dla przepływu z pokojów,
- około 200 cm² w drzwiach do kuchni, łazienki, WC i bezokiennych pomieszczeń pomocniczych.
Może to być kratka, tuleje wentylacyjne albo właściwie wykonane podcięcie drzwi. Liczy się przekrój netto, a nie sam zewnętrzny wymiar ozdobnej kratki.
W czasie pomiarów bardzo często widzimy prawidłowy ciąg na kratce dopiero po otwarciu drzwi do łazienki. Po ich zamknięciu strumień spada niemal do zera. To nie jest problem kanału, lecz brak drogi przepływu powietrza przez mieszkanie.
Wentylacja higrosterowana może mieć zmienny przepływ
Wymagane wartości nie oznaczają, że każda instalacja musi przez całą dobę pracować z jednakową wydajnością.
Można stosować systemy lepsze i bardziej energooszczędne, o ile zostały prawidłowo zaprojektowane. Przykładem jest wentylacja higrosterowana, w której nawiewniki i kratki zmieniają stopień otwarcia w zależności od wilgotności powietrza.
Kiedy mieszkanie jest puste i nie występują duże zyski wilgoci, strumień może być mniejszy. Po kąpieli, gotowaniu lub wzroście liczby użytkowników elementy higrosterowane otwierają się szerzej i zwiększają wymianę powietrza.
Takie rozwiązanie nie jest sposobem na obejście wymagań. System musi zostać dobrany jako całość: od nawiewników, przez kratki i piony, aż po wentylator dachowy lub nasadę. Przy maksymalnym zapotrzebowaniu powinien skutecznie usuwać wilgoć i zanieczyszczenia, a przy mniejszym ograniczać niepotrzebne straty ciepła.
Same warunki techniczne wymagają, aby wentylacja hybrydowa i mechaniczna posiadała regulację pozwalającą dostosować wydajność do potrzeb użytkowych.
Dlaczego sama drożność kanału nie potwierdza prawidłowej wentylacji?
Drożny przewód to dopiero jeden z warunków.
Kanał może być całkowicie drożny, ale wentylacja nadal będzie nieskuteczna z powodu:
- zamkniętych lub zdemontowanych nawiewników,
- zbyt małego podcięcia drzwi,
- zabrudzonej kratki,
- nieprawidłowej nasady dachowej,
- niewłaściwej regulacji wentylatora,
- rozszczelnienia albo przebudowy pionu,
- podłączenia okapu do jedynego kanału wentylacyjnego,
- zamiany kratek regulacyjnych na przypadkowe elementy ozdobne,
- zmiany przeznaczenia pomieszczenia,
- wykonania szczelnej zabudowy ograniczającej przepływ.
Dlatego podczas oceny skuteczności wentylacji trzeba sprawdzić cały lokal, a nie wyłącznie przyłożyć anemometr do jednej kratki.
Pomiar powinien uwzględniać stan nawiewników, położenie drzwi, temperaturę zewnętrzną i wewnętrzną, sposób pracy wentylatorów oraz warunki, w jakich instalacja została zaprojektowana. Wynik bez opisu warunków pomiaru ma ograniczoną wartość.
Najczęstszy błąd: oceniamy kratkę zamiast systemu
Dobra wentylacja nie polega na tym, że jedna kratka „mocno ciągnie”. Powinna zapewniać właściwą ilość powietrza dla całego mieszkania, zachować prawidłowy kierunek przepływu i reagować na rzeczywiste obciążenie wilgocią oraz liczbę mieszkańców.
Przy ocenie instalacji warto więc odpowiedzieć na kilka podstawowych pytań:
- Jaki system wentylacji przewidziano w zatwierdzonym projekcie?
- Według jakich przepisów i norm projektowano budynek?
- Ile powietrza powinno być usuwane z każdego pomieszczenia?
- Czy dopływ powietrza odpowiada sumie wywiewów i liczbie mieszkańców?
- Czy powietrze może swobodnie przepływać z pokojów do kuchni i łazienek?
- Czy instalacja nie została później przebudowana lub rozregulowana?
- Czy zmierzony strumień potwierdza skuteczne działanie systemu?
Dopiero takie podejście pozwala rzetelnie ocenić, czy wentylacja spełnia wymagania techniczne. Sama obecność kratki, drożnego kanału albo nawiewnika nie jest jeszcze potwierdzeniem, że mieszkanie jest prawidłowo wentylowane.
